Ba Lan tước huân chương cao quý nhất từ tay Zelensky

Ngày 19-6, Tổng thống Ba Lan Karol Nawrocki chính thức ra quyết định thu hồi Huân chương Đại bàng Trắng - phần thưởng cao quý nhất của Ba Lan - đã trao cho Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky. Động thái này khiến quan hệ giữa hai nước láng giềng và cũng là đồng minh rơi vào trạng thái căng thẳng nghiêm trọng, chỉ vài ngày trước thềm Hội nghị Tái thiết Ukraine được tổ chức tại Ba Lan.

Nguyên nhân: Tên đơn vị quân đội làm bùng phát tranh cãi lịch sử

Quyết định của ông Nawrocki xuất phát từ việc ông Zelensky phê duyệt đặt tên một đơn vị thuộc Lực lượng Vũ trang Ukraine là "Những anh hùng của UPA" - tức Quân đội Nổi dậy Ukraine (Ukrayinska Povstanska Armiya).

Tại Ukraine, UPA được nhiều người xem là biểu tượng đấu tranh giành độc lập. Tuy nhiên với Ba Lan, lực lượng này gắn liền với ký ức đau thương: trong giai đoạn 1943-1945, các đơn vị UPA bị cáo buộc đã sát hại khoảng 100.000 người Ba Lan tại vùng Volhynia, khu vực hiện thuộc Ukraine. Hàng nghìn người Ukraine cũng thiệt mạng trong các cuộc trả thù sau đó.

Theo ông Nawrocki, Warsaw trước đó đã yêu cầu Kiev thay đổi tên gọi đơn vị này nhưng không nhận được phản hồi tích cực. "Sự thật lịch sử không phải và không bao giờ có thể trở thành một quân bài mặc cả. Tưởng nhớ các nạn nhân là nghĩa vụ đạo đức của nhà nước Ba Lan", ông tuyên bố.

Hồi tháng 5, ông Nawrocki từng đề xuất một hội đồng cố vấn xem xét việc tước danh hiệu này sau khi sắc lệnh đặt tên đơn vị được ký. Đến ngày 19-6, ông chính thức ra quyết định thu hồi mà không chờ thêm.

Huân chương được trao từ thời người tiền nhiệm

Huân chương Đại bàng Trắng vốn được cựu Tổng thống Ba Lan Andrzej Duda trao cho ông Zelensky vào năm 2023 (một số nguồn ghi năm 2022), nhằm ghi nhận đóng góp của nhà lãnh đạo Ukraine đối với quan hệ song phương, dân chủ, hòa bình và an ninh châu Âu, cũng như "sự kiên định trong bảo vệ các quyền con người không thể bị tước bỏ". Đây là lần đầu tiên danh hiệu này bị thu hồi trong bối cảnh ngoại giao căng thẳng giữa hai nước.

Phản ứng từ Ukraine và nội bộ Ba Lan

Ukraine lập tức lên tiếng phản đối mạnh mẽ. Ngoại trưởng Andrii Sybiha gọi quyết định của Warsaw là "sai lầm chiến lược", đồng thời nhấn mạnh rằng "chỉ có Matxcơva được hưởng lợi" từ sự bất hòa này. Ông thông báo sẽ hoàn trả phần thưởng mà Ba Lan từng trao cho ông vào năm 2022, xem đây là hành động phản đối một quyết định mà ông mô tả là "vô căn cứ, bốc đồng và thiếu tôn trọng".

Ông Sybiha cũng nhấn mạnh: "Không có tổng thống của quốc gia nào khác được quyền áp đặt cách nhìn lịch sử của họ lên chúng tôi." Phía Kiev trước đó từng giải thích tên gọi đơn vị do chính các binh sĩ lựa chọn và không có ý xúc phạm Ba Lan.

Ngay trong nội bộ Ba Lan, Thủ tướng Donald Tusk - đối thủ chính trị của Tổng thống Nawrocki - kêu gọi hai bên hạ nhiệt. "Xung đột giữa Ba Lan và Ukraine chỉ khiến ông Putin hài lòng và làm các đồng minh lo ngại. Nhiệm vụ của Tổng thống Zelensky và Tổng thống Nawrocki là hạ nhiệt căng thẳng, chứ không phải đổ thêm dầu vào lửa", ông viết trên mạng xã hội X. Cựu Tổng thống Ba Lan, chủ nhân Giải Nobel Hòa bình Lech Walesa, cũng tuyên bố ông sẽ không còn đeo huy hiệu mang quốc kỳ Ukraine nữa.

Thời điểm nhạy cảm trước hội nghị tái thiết Ukraine

Căng thẳng bùng phát vào đúng thời điểm Ba Lan chuẩn bị đăng cai Hội nghị Tái thiết Ukraine thường niên tại thành phố cảng Gdansk vào ngày 25-6. Sự kiện dự kiến quy tụ hàng nghìn quan chức và lãnh đạo doanh nghiệp quốc tế, nhằm thúc đẩy đầu tư vào quá trình tái thiết Ukraine sau chiến tranh. Đến nay vẫn chưa có xác nhận chính thức về việc ông Zelensky có tham dự hội nghị hay không.

Đây là bước leo thang đáng lo ngại, bởi Ba Lan vốn là một trong những đồng minh trụ cột của Ukraine kể từ khi Nga phát động chiến dịch quân sự. Warsaw đã tiếp nhận hàng trăm nghìn người tị nạn Ukraine và đóng vai trò trung tâm hậu cần cho dòng viện trợ phương Tây đổ vào Kiev. Tuy nhiên, dư luận Ba Lan những năm gần đây có chiều hướng gia tăng bất mãn liên quan đến người tị nạn, tranh chấp nhập khẩu nông sản, và đặc biệt là di sản lịch sử nhức nhối từ Thế chiến 2.

Theo Tuổi Trẻ, Dân Trí, Thanh Niên, VnExpress