Bộ Y tế hướng dẫn quản lý người có nguy cơ rối loạn tâm thần tại cộng đồng

Bộ Y tế vừa ban hành Hướng dẫn dự phòng mắc rối loạn tâm thần và quản lý, chăm sóc y tế, xã hội cho người mắc rối loạn tâm thần tại cộng đồng. Đây là bước tiến quan trọng giúp phát hiện sớm và giảm thiểu va chạm giữa người bệnh với các rào cản tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe tâm thần.

4 nhóm yếu tố nguy cơ dẫn đến rối loạn tâm thần

Hướng dẫn xác định rõ bốn nhóm yếu tố chính làm tăng nguy cơ mắc rối loạn tâm thần:

• Sinh học và di truyền: Tiền sử gia đình có người mắc rối loạn tâm thần, các yếu tố bất lợi trong thời kỳ mang thai và sinh nở, chấn thương sọ não, bệnh lý thần kinh, một số bệnh mạn tính và rối loạn nội tiết ảnh hưởng đến não bộ.
• Tâm lý: Căng thẳng kéo dài, biến cố nghiêm trọng trong cuộc sống, khó khăn trong kiểm soát cảm xúc, lo âu quá mức, tự ti kéo dài. Nhóm dễ tổn thương gồm người cao tuổi, người sống một mình hoặc có hoàn cảnh khó khăn.
• Xã hội: Nghèo đói, thất nghiệp, áp lực công việc kéo dài, bạo lực gia đình và học đường, tình trạng cô lập xã hội.
• Các yếu tố khác: Sử dụng rượu, bia, ma túy và chất tác động thần kinh; thiếu vận động thể lực; áp lực từ mạng xã hội, thiết bị điện tử hoặc tiếp xúc thường xuyên với thông tin tiêu cực.

Cách phòng ngừa rối loạn tâm thần theo khuyến cáo của Bộ Y tế

Để giảm thiểu nguy cơ, Bộ Y tế khuyến nghị người dân duy trì lối sống lành mạnh với các biện pháp cụ thể:

• Ngủ đủ giấc, đúng giờ: thanh thiếu niên và người lớn nên ngủ trung bình 7 đến 9 giờ mỗi ngày và đi ngủ trước 23 giờ, hạn chế thức khuya.
• Hoạt động thể lực cường độ vừa phải từ 150 đến 300 phút mỗi tuần, hoặc cường độ mạnh dưới 75 phút mỗi tuần.
• Hạn chế rượu, bia, thuốc lá và các chất độc hại; duy trì chế độ dinh dưỡng hợp lý.
• Học cách quản lý căng thẳng, rèn kỹ năng giải quyết vấn đề, kiểm soát cảm xúc, giao tiếp và thích ứng với thay đổi.
• Khám sức khỏe định kỳ hoặc đến cơ sở y tế ngay khi có biểu hiện bất thường.

Quy trình 5 bước phát hiện sớm tại cộng đồng

Hướng dẫn đề ra quy trình gồm 5 bước để phát hiện sớm người có nguy cơ mắc rối loạn tâm thần tại cộng đồng:

1. Hỏi bộ câu hỏi sàng lọc ban đầu.
2. Phân tầng nguy cơ lần đầu.
3. Thực hiện các trắc nghiệm tâm lý phù hợp.
4. Phân tầng nguy cơ sau đánh giá.
5. Triển khai các giải pháp can thiệp tương ứng.

Với trường hợp khẩn cấp như người có ý nghĩ tự sát gần đây hoặc kích động trong quá trình phỏng vấn, cán bộ y tế phải ưu tiên bảo đảm an toàn và chuyển cấp cứu tâm thần ngay, không chờ hoàn tất toàn bộ quy trình.

Phân loại và xử lý theo mức độ nguy cơ

Tùy mức độ nguy cơ, người được sàng lọc sẽ nhận các hình thức hỗ trợ khác nhau:

• Nguy cơ cao: Được tư vấn thay đổi hành vi, hỗ trợ tâm lý, lập danh sách theo dõi và chuyển đến cơ sở khám chữa bệnh để đánh giá chuyên sâu.
• Nguy cơ thấp: Được truyền thông, giáo dục sức khỏe tâm thần và tiếp tục theo dõi định kỳ.

Trạm y tế cấp xã đóng vai trò đầu mối, chịu trách nhiệm lập hồ sơ quản lý, theo dõi quá trình điều trị và phát hiện sớm dấu hiệu tái phát. Cơ sở này cũng phải phối hợp chặt chẽ với gia đình, nhà trường, nơi làm việc và chính quyền địa phương nhằm hỗ trợ toàn diện cho người bệnh về mặt tâm lý và xã hội.