Điện ảnh Việt đối mặt thách thức bản quyền trong kỷ nguyên AI

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang mở ra cơ hội lớn cho ngành điện ảnh nhưng đồng thời kéo theo hàng loạt câu hỏi pháp lý chưa có lời giải thỏa đáng. Đó là thông điệp nổi bật tại hội thảo "Trí tuệ nhân tạo, công nghệ số và bảo vệ tài sản trí tuệ trong điện ảnh", tổ chức ngày 30/6 trong khuôn khổ Liên hoan phim châu Á Đà Nẵng (DANAFF) 2026. Sự kiện tập hợp các chuyên gia từ lĩnh vực luật, công nghệ, doanh nghiệp điện ảnh và cơ quan quản lý nhà nước.

Khi luật chưa theo kịp AI

Tiến sĩ Bùi Thị Bích Liên, giảng viên Luật tại Đại học FPT, chỉ ra rằng hai văn bản pháp lý trụ cột của ngành - Luật Sở hữu trí tuệ và Luật Điện ảnh - đều được soạn thảo dựa trên tiền đề sáng tạo của con người. Vì vậy, khi AI trở thành một "đồng tác giả" trong quy trình làm phim, việc xác định ai là chủ thể được bảo hộ quyền tác giả trở nên phức tạp và còn nhiều vướng mắc.

Theo bà, thách thức cốt lõi nằm ở mức độ tham gia của AI: công nghệ này có thể chỉ hỗ trợ một khâu nhỏ, nhưng cũng có thể tạo ra phần lớn nội dung tác phẩm. Khi ranh giới đóng góp của con người không được chứng minh rõ ràng, nhà làm phim và doanh nghiệp sẽ gặp khó khăn trong đăng ký, khai thác và bảo vệ quyền đối với sản phẩm của mình.

Một vấn đề khác được nêu ra là quyền đối với hình ảnh và danh tính cá nhân. Từ năm 2026, các quy định mới yêu cầu minh bạch về nội dung do AI tạo ra hoặc mô phỏng người thật, kèm theo cơ chế gắn nhãn và kiểm soát. Tuy nhiên, thực tiễn áp dụng vẫn còn nhiều khó khăn, đặc biệt với công nghệ deepfake hay giả giọng bằng AI - vốn khiến việc xác định hành vi sao chép, mức độ xâm phạm và trách nhiệm của các nền tảng phân phối trở nên rất phức tạp.

Doanh nghiệp lao đao vì thiếu hướng dẫn

Bà Trịnh Thị Thủy Liên, CEO Vin Studio, chia sẻ góc nhìn của phía doanh nghiệp sản xuất. Bà cho biết sự thiếu vắng hướng dẫn pháp lý rõ ràng đang khiến các đơn vị đứng trước rủi ro lớn khi đầu tư dài hạn vào tài sản trí tuệ (IP). Một dự án phim thường được khai thác qua nhiều năm - từ các phần tiếp theo, sản phẩm phái sinh đến cấp phép bản quyền. Nếu quyền tác giả đối với tác phẩm có dùng AI chưa được xác lập rõ ràng, chiến lược phát triển IP của doanh nghiệp sẽ thiếu chỗ đứng vững chắc.

Bà cũng lưu ý rằng dù AI giúp rút ngắn thời gian sản xuất và giảm chi phí vận hành, các mô hình này vẫn có thể phạm sai sót - đặc biệt khi sử dụng nền tảng quốc tế để tái hiện lịch sử hoặc văn hóa Việt Nam.

Thực tế này từng được minh họa qua trường hợp phim "Chốt đơn" (2025): nhà sản xuất rơi vào bế tắc khi phải dùng AI để thay thế nhân vật của hoa hậu Thùy Tiên do cô vướng vào vụ kiện pháp lý, cho thấy những tình huống chưa có tiền lệ mà luật hiện hành chưa dự liệu.

Giải pháp từ chuyên gia và nhà quản lý

Tiến sĩ Bích Liên đề xuất một số giải pháp cụ thể. Trước hết, cần sớm ban hành văn bản hướng dẫn chi tiết cách áp dụng luật trong các tình huống có AI tham gia. Bên cạnh đó, cơ quan có thẩm quyền cần xây dựng bộ tiêu chí thống nhất để đánh giá mức độ đóng góp của con người trong từng tác phẩm; đồng thời yêu cầu nhà sản xuất khai báo minh bạch những công đoạn có dùng AI. Bà cũng kiến nghị tăng chế tài xử lý vi phạm bản quyền trên môi trường số và hướng dẫn người sáng tạo lưu giữ bằng chứng về quá trình làm việc với AI.

Giáo sư Hồ Tú Bảo, Giám đốc Phòng thí nghiệm Khoa học Dữ liệu thuộc Viện Nghiên cứu Cao cấp về Toán (VIASM), cho rằng Việt Nam cần đầu tư vào ba yếu tố nền tảng: dữ liệu, thuật toán và hạ tầng tính toán. Thay vì chạy đua xây dựng các mô hình AI quy mô lớn như nhiều quốc gia, ông khuyến nghị tập trung phát triển các mô hình chuyên biệt phục vụ điện ảnh và ngôn ngữ Việt, được huấn luyện trên kho dữ liệu văn hóa, lịch sử đã được số hóa bài bản. Cách tiếp cận này, theo ông, không chỉ nâng chất lượng công nghệ mà còn bảo vệ dữ liệu văn hóa Việt trước nguy cơ bị các hệ thống nước ngoài hòa lẫn hoặc sao chép.

Theo VnExpress