Tranh cãi "việt vị": Truyện đoạt giải Khối Thịnh vượng chung có do AI viết?

Truyện ngắn The Serpent in the Grove của nhà văn Jamir Nazir vừa giành giải quán quân giải thưởng truyện ngắn Khối Thịnh vượng chung (Commonwealth Short Story Prize) vào ngày 30/6, nhưng chiến thắng này ngay lập tức bị đặt dấu hỏi lớn: liệu tác phẩm có thực sự do con người cầm bút, hay đây là trường hợp "việt vị" - một chiến thắng không xứng đáng khi trí tuệ nhân tạo được cho là đứng sau?

Tác phẩm đoạt giải và làn sóng nghi vấn

Lấy bối cảnh vùng nông thôn Trinidad, The Serpent in the Grove khai thác những mảng tối của xã hội như đói nghèo, bạo lực gia đình và bản năng tăm tối của con người. Tác phẩm bắt đầu thu hút chú ý từ giữa tháng 5 khi giành giải khu vực Caribbean và được đăng tải trên tạp chí Granta - nhưng cùng lúc đó, các nghi vấn về AI cũng xuất hiện và lan rộng trên mạng xã hội X và Bluesky.

Nhiều độc giả chỉ ra hàng loạt dấu hiệu đáng ngờ trong văn phong: cấu trúc "không chỉ... mà còn" xuất hiện dày đặc, gạch ngang bị lạm dụng, cùng với những tính từ cường điệu mang màu sắc máy móc như "quietly powerful" (mạnh mẽ thầm lặng) và "deeply transformative" (mang tính biến đổi sâu sắc) - những biểu hiện thường thấy trong văn bản do AI tạo ra.

Đáng chú ý, giáo sư Ethan Mollick từ trường Wharton, Đại học Pennsylvania (Mỹ) đã đưa tác phẩm qua công cụ Pangram - được đánh giá là một trong những phần mềm phát hiện AI chính xác nhất hiện nay. Kết quả phân tích cho thấy truyện ngắn này có dấu hiệu được viết hoàn toàn bởi trí tuệ nhân tạo.

Ban tổ chức vào cuộc, tác giả lên tiếng giải trình

Trước áp lực từ cộng đồng, Quỹ Khối Thịnh vượng chung (Commonwealth Foundation) đã tiến hành rà soát toàn bộ các tác phẩm đoạt giải trong khu vực, yêu cầu các tác giả nộp bản thảo gốc, dàn ý cùng tài liệu minh chứng quá trình sáng tác.

Sau cuộc rà soát, Tổng giám đốc Quỹ Razmi Farook cho biết: "Các tác giả đã giải trình và khẳng định không sử dụng AI trong quá trình sáng tác." Bà cũng nhấn mạnh rằng các phần mềm kiểm tra AI vốn không tuyệt đối chính xác và thường cho ra kết quả không nhất quán. Chủ tịch hội đồng giám khảo Louise Doughty cũng bảo vệ tác phẩm, mô tả đây là "một truyện ngắn giàu chất thơ và lay động lòng người".

Về phần mình, Jamir Nazir thừa nhận có sử dụng phần mềm chuyển giọng nói thành văn bản khi viết. Do màn hình điện thoại chỉ hiển thị được vài dòng mỗi lần, anh có thói quen trau chuốt kỹ từng câu chữ trước khi chuyển sang đoạn tiếp theo - và chính thói quen này, theo anh, đã tạo nên sự hoàn chỉnh của bản thảo cuối cùng.

Nhà văn cũng chia sẻ về nguồn cảm hứng: "Câu chuyện lấy cảm hứng từ những ký ức tuổi thơ của tôi ở vùng nông thôn Trinidad. Ngày nào tôi cũng đi bộ đến trường, ngang qua quán rượu nơi công nhân trồng mía và người lao động tụ tập. Tôi vẫn nhớ những giọng nói, tiếng cười, những cuộc trò chuyện đã tạo nên nhịp sống của cả ngôi làng."

Phần thưởng và phản ứng cộng đồng

Với danh hiệu quán quân toàn cầu, tổng tiền thưởng Nazir nhận được lên tới 5.000 bảng Anh (khoảng 6.600 USD), bao gồm khoản 2.500 bảng Anh từ giải khu vực Caribbean trước đó.

Tuy nhiên, quyết định giữ nguyên kết quả vẫn không xoa dịu được dư luận. Nhiều người dùng mạng xã hội tiếp tục bày tỏ sự thất vọng, có người còn tuyên bố sẽ cân nhắc lại việc tham gia dự thi trong tương lai. Sự kiện đã đặt ra câu hỏi lớn hơn về năng lực của các giải thưởng văn học trong việc đối phó với làn sóng AI ngày càng tinh vi.

Về tác giả và giải thưởng

Jamir Nazir là nhà văn gốc Ấn Độ, các sáng tác của anh thường khám phá sự giao thoa văn hóa giữa cộng đồng Caribbean và người Ấn Độ hải ngoại, lấy chất liệu từ cảnh quan, lịch sử và di sản vùng nông thôn Trinidad.

Giải Truyện ngắn Khối Thịnh vượng chung được Quỹ Khối Thịnh vượng chung tổ chức từ năm 2012, dành cho các tác giả từ 18 tuổi trở lên là công dân của 56 quốc gia và vùng lãnh thổ thành viên. Giải tập trung tôn vinh những truyện ngắn chưa xuất bản, đặc biệt ưu tiên tiếng nói từ các nền xuất bản còn non trẻ. Tác phẩm dự thi phải được viết hoặc dịch sang tiếng Anh.

Theo VnExpress